Sterty liści w ogrodzie mogą być schronieniem dla jeży: czego nie robić jesienią, jak pomóc im przed zimą i kiedy sprzątać liście?

Jesienne porządki nie zawsze wychodzą ogrodowi na dobre. Jak zwraca uwagę serwis informacyjny lovenatura.pl, sterta opadłych liści pod krzewami może mieć znacznie większe znaczenie, niż sugeruje jej niepozorny wygląd. Dla jeża szukającego miejsca na zimę bywa bezpiecznym schronieniem. Problem zaczyna się wtedy, gdy właściciel ogrodu postanawia ją uprzątnąć, nie wiedząc, że pod spodem może już spać zwierzę.

Na początku listopada warto więc zastanowić się nie tylko nad tym, które liście zgrabić, ale przede wszystkim – których lepiej nie ruszać. Nie oznacza to rezygnacji z porządków. Wystarczy inaczej je zaplanować.

Dlaczego jeże chowają się w stertach liści?

Jesienią jeże intensywnie żerują, gromadząc zapasy tłuszczu potrzebne do przetrwania zimy. Kiedy robi się chłodniej, zaczynają szukać zacisznych miejsc, w których będą mogły zapaść w hibernację.

Według Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach poszukiwanie zimowych schronień nasila się między innymi wtedy, gdy temperatura otoczenia spada do około 10–15°C. Nie jest to jednak sztywna granica. Znaczenie mają również lokalna pogoda, kondycja zwierzęcia i dostępność pożywienia.

Jeże mogą zimować pod korzeniami drzew, w gęstych zaroślach, stertach gałęzi, a nawet w kompostownikach. Kopiec liści jest dla nich atrakcyjny, ponieważ zapewnia osłonę przed wiatrem i pomaga ograniczać utratę ciepła.

To, co dla człowieka wygląda jak nieuprzątnięty fragment ogrodu, dla jeża może być najbezpieczniejszym miejscem na kilka najtrudniejszych miesięcy roku.

Co ważne, zwierzę nie musi pojawić się w takim schronieniu od razu. Sterta, która jeszcze kilka dni wcześniej była pusta, może zostać zajęta po pierwszym wyraźniejszym ochłodzeniu.

Największy błąd? Zgrabić liście, zostawić je na kilka tygodni, a potem wyrzucić

Wyobraźmy sobie zwyczajną sytuację. Właściciel ogrodu pod koniec października zgrabia liście w duży kopiec. Nie ma czasu ich wywieźć, więc zostawia wszystko pod żywopłotem. Wraca do pracy po dwóch lub trzech tygodniach, kiedy ogród wydaje się już gotowy do zimy.

W tym czasie w stercie mógł zamieszkać jeż.

Usunięcie kryjówki może oznaczać dla niego gwałtowne wybudzenie z hibernacji. Zwierzę zużywa wtedy cenną energię, a znalezienie kolejnego bezpiecznego miejsca w chłodnych warunkach bywa bardzo trudne.

Dlatego przy jesiennym grabieniu obowiązuje prosta zasada: liście przeznaczone do usunięcia najlepiej uprzątnąć od razu, natomiast kopce pozostawione dla zwierząt powinny zostać nietknięte do wiosny.

„Część zgrabionych liści i gałęzi zaleca się pozostawić aż do wiosny” – przypomina Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Warszawie.

Nie warto też próbować sprawdzać zawartości starego kopca przez rozgarnianie go grabiami czy podnoszenie warstw widłami. Można w ten sposób zranić zwierzę albo zniszczyć jego gniazdo.

Czego nie robić podczas jesiennych porządków? Sześć błędów, które mogą zaszkodzić jeżom

Nie każda ogrodowa praca jest niebezpieczna. Największe ryzyko pojawia się tam, gdzie używamy narzędzi bez wcześniejszego sprawdzenia terenu albo naruszamy miejsca, w których zwierzęta mogły znaleźć schronienie.

• Nie rozbieraj starych kopców liści i gałęzi. Szczególnie późną jesienią i zimą mogą być już zamieszkane. Jeżeli nie stanowią zagrożenia, pozostaw je w spokoju.
• Nie pal liści ani ogrodowych resztek. W pryzmach mogą ukrywać się jeże i inne zwierzęta. Palenie liści w przydomowym ogrodzie jest ponadto niedozwolonym sposobem pozbywania się odpadów zielonych.
• Nie używaj podkaszarki w gęstych zaroślach bez kontroli terenu. Jeż często reaguje na niebezpieczeństwo zwinięciem się w kulkę, zamiast ucieczką. Ostrza mogą spowodować poważne obrażenia.
• Nie uruchamiaj robota koszącego nocą. To właśnie wtedy jeże są zazwyczaj aktywne. Przed koszeniem należy sprawdzić trawnik i jego obrzeża.
• Nie przerzucaj bez potrzeby kompostu. Szczególnie jeśli od dłuższego czasu nie był ruszany. W jego wnętrzu również może znajdować się zimowe gniazdo.
• Nie przykrywaj przygotowanego schronienia szczelną folią. Zamiast naturalnej osłony powstanie miejsce o utrudnionej wentylacji, w którym może gromadzić się wilgoć.

Na zagrożenia związane z koszeniem, podkaszaniem i pracą robotów koszących zwraca uwagę również British Hedgehog Preservation Society, organizacja zajmująca się ochroną jeży.

Czy trzeba zostawić wszystkie liście w ogrodzie?

Nie. Całkowite zaprzestanie grabienia nie jest konieczne ani zawsze praktyczne. Mokre liście na schodach, ścieżkach czy podjeździe mogą zwiększać ryzyko poślizgnięcia, a gruba, zbita warstwa zalegająca na trawniku może pogarszać warunki dla trawy.

Rozsądnym rozwiązaniem jest podzielenie ogrodu na miejsca użytkowe i takie, w których przyroda może spokojnie funkcjonować.

Warto uporządkować: schody, chodniki, podjazd, dojście do furtki oraz fragmenty trawnika przykryte grubą, mokrą warstwą liści.

Warto pozostawić w naturalnym stanie: ziemię pod żywopłotem, zaciszne zakątki pod drzewami, fragmenty rabat, obrzeża ogrodu oraz miejsca, w których opadłe liście nie utrudniają codziennego korzystania z posesji.

Ogród przyjazny jeżom nie musi być zaniedbany. Może mieć zadbane ścieżki, przystrzyżony trawnik i jeden spokojny, nieporządkowany zakątek.

Pozostawione liście mają jeszcze jedną zaletę. Chronią powierzchnię gleby, ograniczają skutki nagłych zmian temperatury, a z czasem rozkładają się, dostarczając materii organicznej. Korzystają z nich również liczne bezkręgowce, które są ważną częścią ogrodowego ekosystemu.

Jak przygotować bezpieczne schronienie dla jeża z liści i gałęzi?

Nie trzeba kupować specjalnego domku ani przygotowywać skomplikowanej konstrukcji. Naturalny zakątek można urządzić z materiałów, które już znajdują się w ogrodzie.

1. Wybierz spokojne miejsce. Najlepiej pod krzewami lub przy żywopłocie, z dala od często uczęszczanych ścieżek, miejsca zabaw dzieci i przejazdu samochodów.
2. Zadbaj o podłoże. Unikaj zagłębień, w których po deszczu długo stoi woda. Lepsza będzie osłonięta część ogrodu o przepuszczalnym gruncie.
3. Ułóż niewielką, luźną stertę gałązek. Można przysypać ją opadłymi liśćmi, tworząc naturalną osłonę. Nie trzeba niczego mocno ugniatać.
4. Nie dodawaj odpadów. Sznurki, siatki, plastik, folie i ostre przedmioty nie powinny znajdować się w pobliżu potencjalnego schronienia.
5. Pozostaw miejsce w spokoju. Nie rozbieraj konstrukcji, nie sprawdzaj regularnie jej wnętrza i nie przenoś jej podczas zimy.

Taki kopiec nie daje gwarancji, że zamieszka w nim jeż. Zwierzę samo wybiera odpowiednią kryjówkę. Warto jednak stworzyć mu możliwość znalezienia bezpiecznego miejsca, zamiast usuwać wszystkie naturalne osłony.

Sam kopiec liści nie wystarczy. Sprawdź jeszcze ogrodzenie i dostęp do wody

Jeże przemieszczają się nocą między ogrodami w poszukiwaniu pożywienia i schronienia. Szczelne ogrodzenia mogą odcinać im drogę do kolejnych terenów zielonych.

Jeżeli warunki posesji na to pozwalają, można pozostawić przy ziemi niewielki otwór umożliwiający przejście zwierzęciu. Brytyjskie organizacje zajmujące się ochroną jeży zalecają przejścia o wymiarach około 13 × 13 cm. Otwór powinien prowadzić do bezpiecznej przestrzeni, a nie bezpośrednio na ruchliwą drogę.

Warto również pamiętać o innych drobiazgach:

• Wystaw płytkie, stabilne naczynie z czystą wodą i regularnie ją wymieniaj.
• Zabezpiecz głębokie studzienki, wykopy i otwory, do których jeż mógłby wpaść.
• Jeżeli w ogrodzie znajduje się oczko wodne, zapewnij łagodne wyjście lub odpowiednią rampę.
• Nie pozostawiaj luźnych siatek ogrodniczych, w które zwierzę może się zaplątać.
• Ogranicz stosowanie środków owadobójczych i preparatów przeciw ślimakom, które mogą szkodzić zwierzętom oraz zmniejszać dostępność ich naturalnego pokarmu.

Jeśli po ogrodzie biega pies, najlepiej ograniczyć mu dostęp do miejsca przygotowanego na zimowisko. Nawet ciekawski, niezbyt agresywny zwierzak może niepotrzebnie niepokoić jeża.

Jeż spaceruje po ogrodzie w listopadzie. Czy trzeba mu pomagać?

Nie każdy jeż spotkany w listopadzie potrzebuje ratunku. Jesień bywa długa, a przy łagodnej pogodzie część zwierząt nadal pozostaje aktywna. Zdrowy osobnik, który sprawnie porusza się wieczorem lub nocą, zazwyczaj powinien zostać pozostawiony w spokoju.

Inaczej jest w przypadku zwierzęcia wyraźnie osłabionego, rannego, wychudzonego albo zachowującego się nietypowo. Niepokój powinien wzbudzić również jeż znaleziony podczas mrozu lub na śniegu, szczególnie jeśli jest apatyczny i nie reaguje prawidłowo na otoczenie.

Jeżeli jeż:

• ma widoczne rany lub został pogryziony,
• leży bez ruchu i sprawia wrażenie osłabionego,
• chwieje się, krąży lub ma problemy z poruszaniem,
• jest wyraźnie wychłodzony,
• wygląda na bardzo małego i niedożywionego późną jesienią,

należy skontaktować się z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt lub lekarzem weterynarii mającym doświadczenie w pomocy dzikim ssakom.

Aktualny wykaz ośrodków rehabilitacji zwierząt publikuje Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. Przed przewiezieniem zwierzęcia najlepiej zadzwonić i ustalić sposób postępowania.

Nie należy na własną rękę wybudzać jeża, zabierać zdrowego osobnika do domu ani przenosić go do innego ogrodu. Oba występujące w Polsce gatunki – jeż wschodni i zachodni – są objęte częściową ochroną gatunkową.

Pomoc jeżowi nie zawsze oznacza zabranie go z ogrodu. Czasem najważniejsze jest to, żeby nie przeszkadzać mu w znalezieniu bezpiecznego miejsca.

Nie podawaj jeżom krowiego mleka. Może powodować problemy trawienne. W przypadku zwierzęcia wymagającego interwencji sposób karmienia i dalszej opieki najlepiej uzgodnić ze specjalistą.

10 listopada obchodzimy Dzień Jeża. To dobry moment, by zmienić jeden ogrodowy zwyczaj

W Polsce 10 listopada obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Jeża. Z tej okazji Ministerstwo Klimatu i Środowiska przypomina między innymi o zagrożeniach związanych z jesiennym sprzątaniem ogrodów, wypalaniem roślinności i niszczeniem naturalnych kryjówek.

Termin nie jest przypadkowy. Listopad to okres, w którym wiele jeży przygotowuje się do hibernacji lub już zapadło w zimowy sen. Jednocześnie w przydomowych ogrodach wciąż trwają ostatnie prace przed zimą.

Właśnie dlatego warto przyjrzeć się swojemu ogrodowi jeszcze przed wyniesieniem kolejnych worków z liśćmi. Być może pod żywopłotem albo za szopą znajduje się miejsce, którego nie trzeba porządkować.

Najlepsza jesienna pomoc dla jeża często nie wymaga dodatkowej pracy. Wystarczy pozostawić mu trochę przestrzeni i spokoju.

Kiedy można bezpiecznie posprzątać pozostawione liście?

Z końcowymi porządkami najlepiej poczekać do wiosny, kiedy jeże zakończą hibernację. Nie należy jednak kierować się wyłącznie datą w kalendarzu. Po chłodnej wiośnie zwierzęta mogą pozostawać w schronieniach dłużej, a podczas cieplejszej pogody wybudzać się wcześniej.

Przed rozebraniem kopca trzeba upewnić się, że nie jest zamieszkany. Jeżeli widać ślady obecności jeża albo istnieje podejrzenie, że w środku znajduje się gniazdo, najlepiej pozostawić je nietknięte i w razie potrzeby skonsultować się ze specjalistą.

Nie trzeba rezygnować z zadbanego ogrodu, żeby chronić dzikie zwierzęta. Czasem wystarczy wyznaczyć jedną niewielką część działki, w której jesienne liście pozostaną tam, gdzie opadły. Dla właściciela oznacza to mniej pracy, a dla jeża – szansę na spokojniejsze przetrwanie zimy.

Jesienią warto zadbać również o ptaki, dlatego przypominamy, kiedy wystawić karmnik, czym je dokarmiać i jakich błędów unikać.